روزگار فراموش شده آب‌های کیش

به گزارش خبرگزاري صداوسيما مركز كيش، ساعت شش صبح بود که با صدای زنگ تلفن همراهم بیدار شدم. آقا رضا از صیادان جزیره بود که پشت خط از حضور شناورهای صیادی متخلف در آب های جزیره می گفت و با نگرانی و حالتی همراه با عصبانیت از تور ریزی این صیادان گلایه داشت که در نزدیکترین حالت ممکن به سواحل کیش آمده اند.
سه ماه پیش بود که برای پژوهش میدانی در خصوص وضعیت ذخیره گاه ماهیان به محل اسکله تفریحی کیش رفتم، جایی که ماهیگیران تفریحی صبح ها و عصر ها برای ماهیگیری به این مکان مراجعه می کنند و با آقا رضا همان جا آشنا شدم.

در سوال و جواب از تعدادی از ماهیگیران متوجه شدم ماهیگیری با تور، اصلی ترین دلایل کمبود ماهی در آب های کیش است. از آنها خواستم هر گاه  که حضور ماهیگیران متخلف را مشاهده کردند با من هم تماس بگیرند.
 

چندین سال است که ماهیگیری با تور در آب های کیش به دلیل مرجانی بودن این آب ها ممنوع است و روش لانگ لاین یعنی روش هدفمند صید ماهی با قلاب، جایگزین ان شده است. همین موضوع در چند سال ابتدایی باعث غنای زیست گاه های ماهی در آب های کیش شده بود. موضوعی که البته طمع صیادان مناطق همجوار را برانگیخت و باعث شد تا به صورت گسترده با تور وارد آب های کیش شده و در خلا مرجع اصلی پایش امنیت این آبها، وضعیت صیدگاه های کیش را وارد مرحله بحرانی کنند.
البته شرایط بحرانی صید، کم و بیش در سراسر استان هرمزگان هم وجود دارد. اگرچه به گفته حمید امانی‌زاده رییس گروه پایش صنایع شیلاتی هرمزگان، صادرات آبزیان این استان در سال 98 بیش از 65  میلیون دلار ارزآوری داشته است و در این بین  37 هزار تن انواع آبزی به مقصد کشورهای هنگ‌کنگ، تایلند، ویتنام، مالزی و امارات متحده عربی صادر شده، اما داستان ماهیگیری در استان و به ویژه کیش روی دیگری دارد.
 

روزهای خوب؛ روزهای بد
38 درصد از صید انواع آبزیان کشور، در استان هرمزگان صورت می‌گیرد و جزیره کیش اما جایگاهی ویژه در تاریخ صیادی هرمزگان داشته است. تجارت مروارید و ماهی مهمترین پیشه مردمان جزیره کیش در سال های نه چندان دور بوده و اگرچه صید مروارید دیگر به فراموشی سپرده شده، اما ماهیگیری همچنان ادامه دارد.

در جزیره کیش هم اکنون 56 لنج ماهیگیری فعالیت می کنند و در کنار آن، 75 قایق مجوز دار و همین تعداد هم قایقِ بدون مجوز، مشغول صیادی در آب های کیش اند.

 

نگاهی به آمار های صید ماهی از سال های گذشته تاکنون نشان از اوضاع نامناسب صید می دهد. اخلاصی از مسوولان اتحادیه صیادان کیش می گوید: لنج های ماهیگیری در گذشته در هر ماه بین 4 تا 5 تن انواع ماهی را در آب های جزیره صید می کردند اما این آمار هم اکنون به نهایتا یک تن در ماه رسیده است.
او با بیان اینک تعداد قایق های ماهیگیری افزوده شده اما این تاثیری در کاهش صید ماهی ندارد گفت: کاهش صید ماهی عوامل شناخته شده دیگری دارد و همین موضوع باعث شده تا آمار صید هر قایق ماهی گیری از صید 500 تا 600 کیلو گرم ماهی در ماه به حدود 90 تا 100 کیلو برسد و البته این موضوع باعث افزایش قیمت ماهی در کیش که یک شهر ساحلی است هم شده.
مهدی یکی دیگر از صیادان تفریحی کیش است و می گوید فیلم ها و عکس های متعددی دارد که نشان می دهد صیادان  متخلف چگونه در حال تورریزی یا جمع کردن تورهای خود اند و گاها هم به ماهیگیران کیش که به انها معترض می شوند توهین می کنند.
 
وقتی پای عوامل دیگری  هم در میان است
اگرچه صید با تور توسط شناورهای متخلف مناطق همجوار و گاها هم برخی از صیادان جزیره موجب کاهش ماهی های مولد شده است، اما نباید از کنار سایر عوامل به راحتی گذشت.
وقتی با نبی اله خون میرزایی رئیس شیلات ایران که برای بررسی موانع تولید در صنعت پرورش ماهی در قفس به جزیره کیش سفر کرده بود، گفتگو کردم، وجود کشتی های ماهیگیری با تور ترال را به عنوان یکی از مهمترین عوامل کاهش جمعیت ماهی ها در خلیج فارس و حتی دریای عمان عنوان کرد.

کشتی هایی که یا چینی بودند یا با کارگران چینی در اجاره پیمانکاران ایرانی قرار داشتند. حالا با گلایه متعدد صیادان خلیج فارس، بالاخره دادستانی هرمزگان خبر داد که با همکاری دستگاه های ناظر با کشتی های متخلف صیادی با تور ترال برخورد می کنند و تا کنون هم نزدیک به 15 کشتی توقیف شده اند.
 

آقای محمدی یکی از قدیمی های شرکت آب و برق جزیره را به صورت اتفاقی البته پس از بازنشستگی و زمانی که مشغول ماهیگیری در سواحل جنوبی جزیره بود دیدم. او البته به نکته دیگری اشاره کرد و گفت: فعالیت دستگاه های آب شیرین کن جزیره و ورود پساب این دستگاهها هم که شوری آب را به درصد غیر قابل باوری می رساند، از دیگر عوامل کاهش ماهیان در سواحل مرجانی کیش است.
او در توضیح این موضوع گفت: این پساب باعث شوری آب و بعد از آن مرگ مرجان ها می شود و این موضوع زیست گاه طبیعی ماهیان را از بین می برد و در نتیجه ماهی ها زیست گاهی برای تخم ریزی نخواهند داشت.
رئیس محیط زیست جزیره کیش اما دلیل دیگری را توضیح می دهد که به گرم شدن کره زمین مربوط است. خانم محمدی می گوید: گرم شدن زمین تاثیر مستقیم و مخربی بر اکوسیستم دریایی گذاشته است، به طوری که بساری از سواحل مرجانی جهان و از جمله جزیره کیش به دلیل گرم شدن آب، مرجان های خود را از دست داده اند.
سفید شدن مرجان ها و مرگ آنها حالا به پدیده ای فراگیر در سواحل مرجانی جهان تبدیل شده و همین موضوع تاثیر شدیدی بر کاهش جمعیت ماهیان مسقر در این محیط های با ارزش گذاشته است.

 

جای خالی یگان حفاظت دریایی در کیش
محمد که به همراه دو ملوان دیگر سال ها است که روزی خود و خانواده اش را از دریا بدست می آورد را در هنگام تخلیه ماهی های صید شده خود در اسکله صیادی کیش دیدم. تمام ماهی که او و دو ملوانش در 4 ساعت صیادی بدست آورده بودند، تنها دو ماهی جَش و دو ماهی هامور بود.

اگرچه به دلیل اینکه فکر می کرد از مسوولان جزیره هستم ابتدا تمایلی به گفتگو با من را نداشت و می گفت: اینبار هم کاری برایمان نمی کنید.بعد از اینکه متوجه شد خبرنگارم و به دنبال انعکاس مشکلات ماهیگیران، بدون اینکه جواب سوالم را بدهد مرا با خود به محل استراحت صیادانی برد که انها هم دل خوشی از اوضاع کنونی نداشتند.
در جمع صمیمی این صیادان نکته ای توجهم را جلب کرد. نکته ای که صابر از دیگر صیادان قایق دار جزیره به ان اشاره کرد.

او در پاسخ به سوال من در خصوص دلایل کاهش ماهیان در کیش موضوع نبود یک متولی مشخص برای برخورد با صیادان متخلف را مطرح کرد و گفت: محیط زیست، شیلات و دریابانی هیچکدام جواب مشخصی در اعتراض به  موضوع صید غیر مجاز به آنها نمی دهند.
 
توپ نظارت در زمین سه ارگان
برای پیگیری این موضوع که چرا در جزیره کیش دستگاهی به صورت مشخص وظیفه رسیدگی به صید و صیادی مخرب و غیر مجاز را بر عهده نمی گیرد ابتدا به سراغ محیط زیست رفتم.

خانم محمدی رئیس این اداره در کیش با تشریح موارد قانونی گفت: وظیفه محیط زیست کیش برنامه ريزي برای ساماندهي مديريت زيست محيطي و ايجاد سيستم نظارتي جهت كنترل اجراي قوانين و مقررات زيست محيطي است.

محمدی افزود: در جزیره کیش گاها دریابانی کیش است که اقدام به جمع اوری تورهای غیر مجاز می کند.
معاون عملیات فرماندهی دریابانی ویژه کیش البته حرف های جالبتری داشت. سرگرد مهدی مانیانی هم با توضیح اینکه دریابانی وظایف تعریف شده ای دارد گفت: اگرچه وظیفه ذاتی شیلات است که با داشتن یگان حفاظت دریایی از ذخیره گاه ماهیان کیش همچون دیگر استان های ساحلی کشور محافظت کند، اما دریابانی با توجه به اینکه وظایف گسترده ای دارد، تاکنون عمده برخوردها با صید های غیر مجاز را انجام داده است.

 

پای حرف های عبدالرحیم قاسم نژاد رئیس پیشین تعاونی صیادان کیش هم نشستم. او می گوید:  شاید بیش از 15 تا 20 سال است که جزیره کیش با این معضل درگیر است و صیادان غیرمجاز همواره در آب های کیش اقدام به صید و آسیب رسانی به محیطِ زیست بومِ دریایی کیش کرده اند. او از مسوولان در خواست داشت: با ایجاد یگان حفاظت دریایی در اداره شیلات و همکاری بیشتر با دریابانی به این حوزه ورود کرده و به این معضل خاتمه دهند.
برای پیگیری بیشتر به سراغ مسوولان اداره شیلاتی رفتم که نزدیک به دو ماه از داشتن مدیر محروم بود و بالاخره موسی احمدی بر صندلی ریاست این اداره تکیه زد.

احمدی که در توضیحات خود طرح های متعددی را برای احیای محیط زیست دریایی کیش مطرح کرد ، راه اندازی و استقرار یگان حفاظت دریایی را یکی از اولویت های کاری خود عنوان کرد. او قول داد در مدت کوتاه کمتر از یک ماه این یگان در کیش مستقر شود.
 
داستان تکراری وعده و وعید ها
از زمان استقرار موسی احمدی در اداره شیلات کیش یک سالی می گذرد و راه اندازی یگان حفاظت دریایی با وجود جلسات مشترک نمایندگان سازمان شیلات، دریابانی و سازمان منطقه آزاد کیش تاکنون به نتیجه نرسیده است. در اخرین پیگیری از رئیس اداره شیلات کیش او قول داد دو دستگاه شناور گُلف به استعداد شش نفر و یک دستگاه خودرو به زودی در یگان حفاظت کیش مستقر می شود.

احمدی در پاسخ به سوالم در خصوص تاریخ راه اندازی این یگان می گوید: بعد از عید فطر این یگان در کیش مستقر می شود. در پیگیری های بیشتر منبعی اگاه در خصوص علت تاخیر استقرار این یگان در کیش به من گفت: علت اصلی در عدم تفاهم سازمان شیلات و دریابانی برای تعیین فرمانده یگان است.

 

به هر حال محیط زیست دریایی جزیره کیش نیازمند حرکتی نو در جهت کمک به احیای خود است. کمکی که راه اندازی یگان دریایی می تواند از منظر محافظتی، کمکی بزرگ محسوب شود.

نفس های محیط زیست دریایی کیش در کشاکش مبارزه با تورهای مخرب، پساب آب شیرین کن ها، صیادی های مخرب، ساخت و ساز های ساحلی، گردشگری دریایی کنترل نشده و گرم شدن تدریجی زمین به شماره افتاده است.

اینکه آیا با راه اندازی یگان دریایی شیلات در جزیره مرجانی کیش، شاهد تکرار روزهای خوب ماهیگیران جزیره هستیم یا نه؟ تنها سوالی است که پاسخ آن نیازمند گذر زمان است!

نویسنده: مهدی هوشیار